Kasteel Den Ham bij Vleuten

De toren die we nu nog kunnen bewonderen, is niet de oorspronkelijke 13de-eeuwse woontoren. Het gaat hier om een 15de-eeuwse toevoeging aan het kasteel en de huidige toren is in dat geheel de westtoren. Het kasteel bestaat dan al uit een 13de-eeuwse, lagere oosttoren van drie verdiepingen en een zaalgebouw. De westtoren vormt sinds de bouw wel het belangrijkste onderdeel van het kasteel. Het heeft dan nog een sterk militaire functie en de bewoners zijn belangrijke politieke spelers. Wie wonen er op Den Ham?

Vanaf de vroegste geschiedenis van het kasteel duikt de naam Utenham op. Bekend is dat in 1259 ridder Bernardus de Hamme zich in het gebied vestigt. Zijn zoon Frederik neemt de naam Utenham aan. De locatie is niet voor niets gekozen, het ligt in een zijarm van de Oude Rijn. Het kasteel geldt door deze gunstige ligging al snel als onneembaar. De westtoren is met schietgaten ook ingericht op strijd. Wie Den Ham bezit, beheerst de hele omgeving. Het speelt dan ook een belangrijke rol in de vele politieke twisten tussen het graafschap Holland en het bisdom Utrecht.

De familie Utenham speelt het spel mee. De ene keer sluiten zij zich aan bij de graaf, andere keren beloven zij de Utrechtse bisschop niet dwars te liggen. Meestal gaat dit goed. Toch wordt het kasteel in 1481 geplunderd en in brand gestoken door soldaten van de Utrechtse bisschop. Wat de exacte schade aan het kasteel is geweest, is onbekend. Wel wordt daarna een schildmuur aan het kasteel toegevoegd die de oost- en westtoren met elkaar verbindt.

Tijden veranderen. In 1687 sterft het geslacht Utenham uit en het militair en strategisch belang van kastelen neemt in rap tempo af. Het kasteel gaat er daardoor anders uit zien. De schildmuur wordt verbouwd tot een overbouwing van de binnenplaats. Verschillende kasteelonderdelen worden met elkaar verbonden door de kap van de oosttoren en de kap van de zaalbouw en binnenplaats aan elkaar te bouwen.

Dan breekt er ook een tijd van verval voor het kasteel aan. Het komt eind 18de eeuw in korte tijd in verschillende handen en wordt slecht onderhouden. In 1857 komt Den Ham in bezit van Willem Jan Rooyaards. Die laat wegens bouwvalligheid het kasteel na een opmeting in 1871 slopen, op de toren en het poortgebouwtje na. De restanten van de oude zaalbouw, oosttoren en overbouwing van de binnenplaats zijn in de gevel nog goed te zien. In sterk vervallen staat blijft de toren staan. Gelukkig worden deze overblijfselen tussen 1942 en 1975 voorzichtig gerestaureerd.

Bron

Eva Osinga-Dubbelboer, Kasteel Den Ham, een bouwhistorische verkenning, OSINGA bouwhistorie (Rotterdam 2018).