Poort en ingang van de synagoge in Amersfoort, ingang aan de Drieringensteeg. Gilde Amersfoort CC BY-NC-ND 4.0
De synagoge in de Drieringensteeg
Drie eeuwen Joods leven in Amersfoort
In de smalle Drieringensteeg in Amersfoort staat een bijzonder gebouw: een synagoge die sinds 1727 vrijwel onafgebroken in gebruik is. Daarmee is het de oudste nog gebruikte Asjkenazische synagoge van West-Europa. Al bijna drie eeuwen vormt deze plek het vitale middelpunt van de dynamische Joodse gemeenschap in de stad.
Een bijzonder gebouw
In de loop der tijd groeit en verandert de synagoge, ook wel sjoel genoemd, mee met haar gemeenschap. Het gebouw, een erkend rijksmonument, wordt in 1842 uitgebreid. En bij het 200-jarig bestaan in 1927 volgt een modernisering door de bekende architect Harry Elte. Het gebouw krijgt daarbij nieuwe gebrandschilderde ramen in art deco stijl waarin joodse symbolen zijn verwerkt. Toch heeft het gebouw haar unieke karakter als vrijstaande synagoge in een omsloten complex behouden.
Ook later wordt de bijzondere uitstraling van de synagoge benadrukt. In de jaren ’80 van de vorige eeuw geeft schrijfster Nechamah Mayer-Hirsch het gebouw de titel: “De parel van de Drieringensteeg”.
De Amersfoortse synagoge aan de Drieringensteeg. Judith Meijer, Joodse Gemeente (NIG) Amersfoort CC BY-NC-ND 4.0
Gezicht op de synagoge met toegangshek en rechter bijgebouw (ingang Kortegracht) te Amersfoort uit het noordoosten. Het Utrechts Archief - 1925 - 1935 Publiek Domein
De 18e eeuw brengt een periode van bloei. Rond 1780, met bankier en tabakshandelaar Benjamin Cohen als voorzitter, ontwikkelt de Joodse Gemeente zich economisch sterk. Veel Joodse inwoners werken in de lakenhandel en de tabaksnijverheid, sectoren die in die tijd floreren.
Maar voorspoed was niet blijvend. In de 19e eeuw verarmt de gemeenschap en telt zij nog slechts zo’n zestig tot zeventig gezinnen. In diezelfde periode is het provinciaal opperrabbinaat in Amersfoort gevestigd, totdat dit in 1917 naar Utrecht verhuist. Toch blijft het Joodse leven zichtbaar in de stad. In en rond de Langestraat bevinden zich Joodse winkels, en op de markt staan Joodse kooplieden. Er zijn verenigingen die steun bieden aan armen, zeker in de crisisjaren van de jaren ‘30. Ondanks verstedelijking en toenemende culturele aanpassing is er een uitgebreid Joods verenigingsleven in Amersfoort.
Prentbriefkaart van het vooroorlogse interieur van de synagoge aan de Drieringensteeg in Amersfoort, ca. 1920. Archief Eemland - ca. 1920 Publiek Domein
Herinwijding in 1949 en wederopbouw van de gemeenschap
Na de oorlog keert een sterk uitgedunde gemeenschap terug. In 1949 wordt de synagoge, na een grondige restauratie, opnieuw ingewijd. De financiering hiervan kan niet door de gemeenschap zelf worden opgebracht en komt mede tot stand dankzij steun van buitenaf. Naast financiële problemen zijn er ook grote mentale uitdagingen. Veel overlevenden zijn ernstig getraumatiseerd door hun eigen oorlogservaringen en door het feit dat veel familie en vrienden zijn vermoord.
Toch slaagt de gemeenschap erin om het Joodse leven in Amersfoort opnieuw op te bouwen. Er wordt gekozen voor een toekomstgerichte houding, waarin traditie en continuïteit centraal staan.
Naoorlogs interieur van de synagoge in Amersfoort. De Koning, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - 1996 CC BY-SA 4.0
Jitschak Elzas
Meer verhalen van deze auteur