De Eem en het water van Amersfoort

De stad Amersfoort heeft haar naam te danken aan een doorwaarbare plaats – een voorde – in de Amer. De Amer, dat is de Eem. De plaats kreeg in 1259 stadsrechten, bouwde stadsmuren en hief tol. Ook op het water. De bekende Koppelpoort, die in 1410 op het punt is gebouwd waar diverse beken vanuit de Gelderse Vallei uitmonden in de rivier de Eem, was het centrale punt waar de stad tol hief. Alle in- en uitgaande verkeer, zowel over land als over water, ging via de Koppelpoort.

De beken

Er werd niet alleen geld verdiend aan de Eem door het waterverkeer. De beken van de Eem waren ook cruciaal voor de ontwikkeling van de vroege Amersfoortse industrie. Wasserijen en blekerijen profiteerden van het stromende water van de beken. Bronnen voerden schoon water aan dat gebruikt werd voor het brouwen van bier. Zonder dit schone water was Amersfoort nooit de bierstad geworden die het nog altijd is.

Bedrijvigheid langs het water

De Eem werd ook gebruikt voor de afvoer van overtollig water. Toen de vele gebieden rondom de stad werd ontgonnen, moest het water ergens heen. Via de Eem ging het water naar de Zuiderzee en was men van het probleem af. Na de aanleg van de palendijk langs de Zuiderzee werd het Eemland droog genoeg om als weidegrond te dienen voor koeien en schapen, die melk, vlees, wol en mest opleverden. Het vee en hun producten werden aan- en afgevoerd over de Eem. Het mest werd gebruikt om de tabaksvelden op de hellingen van de stuwwallen vruchtbaar te maken.

Deze bedrijvigheid rondom de Eem bracht veel andere bedrijven naar het gebied. Veel bedrijven maakten bouwmaterialen als zand, kalk, tegels en het kunststeen ocriet, dat via de rivier werd verplaatst. Maar er waren ook watergebonden glasblazerijen, scheepswerven en weverijen actief aan de Eem. Het bracht veel mensen en welvaart naar de regio.

Industrieel erfgoed en de vervuiling van de Eem

Ook binnen de stadsgrenzen van Amersfoort bestond er aan de Eem veel bedrijvigheid. Haast alle handelswaar werd per schip vervoerd. Sinds de ontwikkeling van de stoommachine kreeg de bedrijvigheid steeds meer een industrieel karakter. Er stonden silo’s, pakhuizen, een oliemolen, veevoederfabrieken, een stoomblekerij, lijmfabriek, poetsmiddelenfabriek, luciferfabriek en graanhandels. Industrie in de stad bleek echter niet houdbaar op de lange termijn. Het vervuilde de stad. De Eem raakte vervuild en de stad moest keuzes maken. Veel bedrijven vertrokken of moesten vertrekken. Zo moest zeepfabriek De Duif de stad verlaten, met tot gevolg dat rond de nieuwe vestigingsplek Den Dolder kon ontstaan op het heidegebied buiten de stad.

Dit verhaal verscheen eerder als onderdeel van het boek Voor de Boeg.