Vulvabeslag van Romeins paardentuig

Het object is een bronzen sierbeslag van Romeins paardentuig. Dergelijke beslagen dateren grofweg uit de periode 120 tot 300 na Christus, oftewel de Midden-Romeinse tijd. De beslagen zijn voorzien van een bevestigingsstift aan de achterzijde waarmee ze op een leren riem werden vastgezet. Vaak werden zij gecombineerd met een hangertje dat tijdens het lopen van het paard heen en weer bewoog.

Hoewel de afmetingen bescheiden zijn, maakte dit beslag deel uit van een veel groter geheel. Een Romeins hoofdstel of borsttuig bestond vaak uit tientallen bronzen onderdelen: gespen, riemverdelers, knoppen, bellen, hangers en sierbeslagen. Samen vormden zij een indrukwekkend geheel dat niet alleen functioneel was, maar ook de status van de eigenaar uitdroeg naar de buitenwereld.

Vooral in de noordwestelijke provincies van het Romeinse Rijk, waaronder de huidige Nederlanden, zijn dergelijke onderdelen relatief veel gevonden. Niet alleen in militaire contexten, maar ook bij landelijke nederzettingen, rivieroevers en cultusplaatsen worden regelmatig onderdelen van paardentuig aangetroffen. Juist daardoor zijn deze kleine objecten van groot belang voor ons begrip van het dagelijks leven langs de Neder-Germaanse Limes.

Wanneer we aan de Limes denken, zien we vooral Romeinse soldaten voor ons. Minder zichtbaar in onze beeldvorming zijn de honderden paarden die dagelijks over de grenswegen trokken. De Neder-Rijn vormde bijna drie eeuwen lang de noordgrens van het Romeinse Rijk. Forten als Traiectum, Fectio, Laurium en Levefanum werden verbonden door een netwerk van wegen waarlangs soldaten, koeriers, handelaren en bestuurders zich voortdurend verplaatsten.

Paarden waren daarbij onmisbaar. Zij trokken wagens met voorraden, vervoerden militaire berichten en maakten deel uit van de cavalerie-eenheden die langs de grens waren gestationeerd. Daarnaast bezaten ook burgers paarden voor transport en landbouw. Een gezond paard vertegenwoordigde een aanzienlijke economische waarde. Het verlies van een dier kon grote financiële gevolgen hebben en de mobiliteit van een eenheid of huishouden ernstig beperken.

Het is dan ook niet verwonderlijk dat de Romeinen daarom veel aandacht besteedden aan hun paarden. Dat deden zij niet alleen met goed voedsel en degelijk tuig, maar ook door paarden te beschermen tegen bovennatuurlijke krachten. Een serieuze zaak voor de Romeinen.

Toen de eerste exemplaren van dit type paardentuigbeslag werden gepubliceerd, kregen ze een vrij onschuldige naam: coffee bean mounts of koffieboonbeslagen. De centrale verhoging met de diepe gleuf leek immers sterk op een koffieboon. Die benaming is vervolgens tientallen jaren in de literatuur blijven bestaan. Pas recentelijk werd de vraag gesteld: waarom zou een koffieboon op Romeins paardentuig worden afgebeeld? De discussie veranderde de hele interpretatie van dit objecttype.

Onderzoekers stellen dat de zogenaamde koffieboon geen koffieboon voorstelt, maar een sterk gestileerde afbeelding van een vulva. De zeshoekige plaat waarop het motief is aangebracht doet bovendien denken aan een schild, waardoor twee beschermende symbolen in één object worden samengebracht: de vrouwelijke vruchtbaarheid én het beschermende schild. Deze interpretatie lijkt op het eerste gezicht gewaagd, maar wordt ondersteund door vergelijkingen met tientallen andere Romeinse voorwerpen.

Romeinse amuletten

Wie een museum met Romeinse voorwerpen bezoekt, zal ongetwijfeld kleine bronzen fallussen tegenkomen. Ze hangen aan kettinkjes, zijn verwerkt in sleutels of maken deel uit van riemen en paardentuig. Voor moderne bezoekers zijn het vaak opvallende of zelfs komische objecten. Voor de Romeinen waren ze echter bloedserieus. Ook deze moesten beschermen tegen het boze oog.

Het bijzondere is dat de Romeinen de vrouwelijke geslachtsdelen zelden letterlijk afbeeldden. Anders dan de fallus, die overal in het Romeinse Rijk openlijk werd weergegeven, bleef de vulva meestal verborgen achter symbolische voorstellingen.

Een van de belangrijkste is de kauri-schelp (Cypraeidae). De onderzijde van deze schelp vertoont een langwerpige opening die al sinds de prehistorie werd geassocieerd met de vrouwelijke anatomie. In Egypte, Griekenland en later ook in het Romeinse Rijk werden kauri-schelpen gedragen als amulet en verwerkt in sieraden. Zij golden als beschermers van vruchtbaarheid, gezondheid en nieuw leven. De "koffieboon", denkt men nu, is niets anders dan de karakteristieke opening van een kauri.

Waarom vinden we deze symbolen dan zoveel op paardentuig? Een paard dat dagelijks over de wegen langs de Neder-Germaanse Limes liep, was een kostbaar bezit. Maar ze waren ook kwetsbaar voor ziekte, ongelukken en voor het boze oog. Een kostbaar paard trok immers bewondering én afgunst. Dat maakte het dier extra gevoelig voor bovennatuurlijke invloeden. Het beslag moest het paard beschermen. Het vulvabeslag was waarschijnlijk een tastbare uitdrukking van een diepgeworteld geloof dat geluk en ongeluk niet alleen werden bepaald door menselijke handelingen, maar ook door onzichtbare krachten.

Het beschermen daarvan met zorgvuldig gekozen amuletten en symbolen was dan ook een logische stap. Het kleine bronzen vulvabeslag uit Utrecht was daarmee veel meer dan een fraai versierd onderdeel van een hoofdstel of borsttuig. Een klein stukje brons blijkt ineens een venster op een wereld waarin magie, religie en dagelijks leven nauw met elkaar verweven waren.

Deze vondst is geregistreerd onder PAN-00035425.

Bibliografie

- Stefanie Hoss, Barbie-bodies and Coffee Beans: Female Genitals as Apotropaia in the Roman World, hoofdstuk 5.
- PAN-objectregistratie PAN-00035425; determinatie "Sierbeslag Romeins paardentuig, groep B17".
- Johan Nicolay, Armed Batavians. Use and Significance of Weaponry and Horse Gear from Non-military Contexts in the Rhine Delta (50 BC–AD 450) (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2007).
- R. Parker, Roman Amulets in Britain and the North-Western Provinces (PhD thesis, The Open University, 2022).