Utrechts Klokkenluiders Gilde

“Op dit moment zijn er tien jeugdluiders, dat zijn luiders in de leeftijd van negen tot en met vijftien jaar,” had Arie Noordermeer me eerder verteld. Arie is de secretaris van het UKG. In totaal heeft het gilde 900 leden, waarvan er ongeveer 80 luider zijn. De rest zijn enthousiaste liefhebbers die het gilde ondersteunen.

Het UKG luidt in en rondom Utrecht op twaalf plekken. Dat is over het algemeen in kerken, maar niet uitsluitend. Enkele plekken zijn: de Domtoren (uiteraard), de Geertekerk, de Buurtoren, de Jacobikerk, de papklok van het Bartholomeus Gasthuis, Blauwkapel, de Academieklok van de Universiteit, de Ad Stuij-klok in Fort De Bilt. Ze verzorgen ongeveer 1000 keer per jaar luidingen voor kerkelijke en seculiere doelen, zoals zon- en feestdagen en andere bijzondere momenten.

Luiden in motieven

Het UKG wil het handmatig luiden van klokken, het beieren en het wisselluiden bevorderen. Verder wil ze graag haar uitgebreide kennis over klokken en het luiden van klokken in binnen- en buitenland delen. Het gilde is ooit ontstaan toen de laatste gemeentelijke klokkenluider in 1979 met pensioen ging. Deze Evert Oldenhof, ook Stadstimmerman van Utrecht, liet zich vaak vergezellen door een aantal jonge scouts (padvinders toen nog). Zij deden het eigenlijke werk.

“Een verhaal dat nog steeds de ronde doet,” vertelt Arie Noordermeer, “is dat Evert beneden in de Domtoren een sigaar aanstak en rustig naar boven liep, terwijl de scouts naar boven renden. ‘Luiden jullie de klokken alvast maar!’ zei Evert. Tegen de tijd dat hij zijn sigaar opgerookt had, was hij boven. Dan was het weer gedaan met het klokken luiden.” De scouts wilden zo graag doorgaan met luiden dat zij na de pensionering van Evert Oldenhof een vereniging hebben opgericht, het Utrechts Klokkenluiders Gilde.

Tegenwoordig gaat het luiden anders, al is het enthousiasme bij jeugdige luiders nog even groot. De Luidmeester bespreekt van tevoren het luidschema en deelt de luiders in bij de klokken die geluid gaan worden. “Er zijn veertien klokken in de Domtoren, waarvan de zwaarste, de Salvator, met twee personen geluid moet worden,” aldus Arie Noordermeer. Het luiden gebeurt meestal in zogenaamde luidmotieven, een volgorde van enkele klokken. Er zijn vaste luidmotieven, die bijvoorbeeld geluid worden ter ere van Maria, een Gloria of Te Deum. Sommige Luidmeesters maken zelf een luidmotief. Zo heeft Luidmeester Jesse Oostermann voor deze zondag het luidmotief AgnesMajor-Poncianus-CampanaCrucis-Thomas-Adrianus samengesteld. Want alle klokken hebben een naam. (Leuk weetje: op de website van het UKG kun je zelf ook luidmotieven maken en beluisteren in de luidsimulator!)

Omgesmolten klokken

De Domtoren heeft nu veertien klokken, net zoals in de zestiende eeuw, toen ambachtsman Geert van der Wou ze opleverde. Deze Maria Johannes Gerardus van Wou (Nijmegen, ca. 1450 - Kampen, 1527) wordt beschouwd als de belangrijkste luidklokkengieter die Europa gekend heeft. De klokken wegen tussen de 285 kilo en 8.227 kilo per stuk. “De zes kleinste klokken werden al rond 1672 verwijderd en omgesmolten omdat de stad een beiaard in de Domtoren wilde hebben,” vertelt Arie.

De zes luidklokken zijn dus verwerkt in de beiaardklokken. “De nog overgebleven grote klokken kregen in 1939 een beschermde status vanwege hun historisch belang. Die status werd, bijzonder genoeg, door de bezetter gerespecteerd en deze klokken zijn in de Domtoren gebleven. Toen in 1982 de toren 600 jaar oud was, zijn de ontbrekende klokken weer toegevoegd, ditmaal gemaakt door de bekende klokkengieters de Koninklijke Eijsbouts uit Asten. Nu zijn alle toonsoorten weer compleet.”

Youtube en Klokhuis

Terwijl de ene helft van de jeugdige luiders aan de touwen hangt, rent de andere helft nog verder de wenteltrap op naar een verdieping hoger, waar de klokken hangen. Daar sta je middenin het gebulder en gedreun van gigantische grote klokken die heen en weer zwiepen. Wat een geweld! Maar wel mooi en indrukwekkend. Het gedempte gelui heeft zelfs een hypnotiserend effect, vooral als je goed luistert naar de verschillende klanken. En overal zie je opgeheven mobieltjes, continu in de aanslag om het gelui en de zwiepende klokken te filmen. Elke week worden er zo verschillende filmpjes online gezet op Youtube en andere sociale media. Dat levert veel bekendheid op, vooral bij de jeugd.

Er zijn ook andere manieren waardoor jeugdige en volwassen luiders geïntrigeerd raken door klokken en klokken luiden. Zoals in Asten, waar zich het Museum Klok en Peel bevindt. Eén van de jeugdluiders is door dat museum enthousiast geraakt voor klokken en luiden. Hij reist nu elke maand zelf met de trein vanuit Eindhoven naar Utrecht om te luiden. Een meisje vertelt dat er iemand in haar klas op school over het Klokkenluidersgilde en de jeugdluiders kwam vertellen. Na een keer voor de proef mee luiden, komt ze nu elke maand met een vriendin vanuit Maarssen om te luiden. Ook wordt een tv-special van het jeugdprogramma Het Klokhuis vaak genoemd. Zo zijn er legio verhalen, waaruit vooral blijkt dat de meeste jeugdluiders al vrij jong gefascineerd raken door klokken. Een jongen vertelt dat hij er als kleine jongen zelfs bang voor was, vanwege het harde geluid. Toen hij er meer over te weten kwam, raakte hij ook in de ban van klokken.

De Catharine-Amalia

Wat is nou de aantrekkingskracht van klokkenluiden? “Het doet wat met je als je zo’n zware klok op gang krijgt en iedereen in de stad je hoort.” “Het is heel bijzonder als je bedenkt dat deze klokken al eeuwenlang zo geluid worden en dat je dat zelf ook doet.” “Het is veel leuker dan sport: het is fysiek, je moet nadenken, het is sociaal, je komt in mooie kerken, het is gewoon hartstikke leuk. Iedereen zou het moeten doen!”

Eén keer per jaar is er een excursie voor de jeugdluiders. Dit jaar zijn ze op een luidtour geweest in de regio Gelderland: ze mochten luiden in de kerken van Brummen, Vierakker, Vorden, Almen en Zutphen. Ook hebben ze een paar jaar geleden een nieuwe klok laten gieten. Ze hebben zelf het hele proces uitgezocht (onder leiding van deskundigen uiteraard) van het gieten tot aan het aanvragen van officiële toestemming om de klok te vernoemen naar een prinses van Oranje: de Catharina-Amalia voor de Buurtoren.

Als jeugdluiders zestien worden, mogen ze naar de volwassen luiders. Meestal hebben ze dan al genoeg ervaring om een certificaat te krijgen. Zo niet, dan moeten ze nog enkele onderdelen doen. Volwassenen die willen luiden, moeten tegenwoordig eerst een tijd op de wachtlijst staan. Het luiden is erg populair. Als je aan de beurt bent, draai je eerst ruim een jaar op proef mee. Aspirant-luiders moeten op alle luidplekken geluid hebben, kennis hebben van de handgebaren van de Luidmeesters en meer voordat ze een certificaat krijgen.