Universiteit Utrecht: kennis in beweging

Concurrentie

Om te concurreren met andere universiteiten legde de Utrechtse universiteit in de loop van de 17de eeuw een medische tuin (Hortus Medicus) aan op het bolwerk Sonnenborgh en een sterrenwacht in de Smeetoren. Overigens is de sterrenwacht later naar Sonnenborgh verplaatst - nu Museum Sterrenwacht Sonnenborgh - en de hortus naar de Lange Nieuwstraat, bij het huidige Universiteitsmuseum.

Veranderingen in de 19de eeuw

De universiteit groeide aanvankelijk en trok ook veel buitenlandse studenten aan. Maar in de 18de eeuw liep de belangstelling terug en in de Franse tijd degradeerde de opleiding tot 'middelbare school'. In 1815 kreeg de universiteit van Utrecht haar rechten terug en kon de wederopbouw beginnen. En dat lukte boven verwachting. Zowel van de kant van de wetenschap als vanuit de maatschappij kreeg de universiteit nieuwe impulsen. Vooral de natuurwetenschappen bloeiden op en vanaf 1840 ontstond daarbinnen een 'Utrechtse school' van geleerden, met onder meer de wis- en natuurkundige Buys Ballot en de oogheelkundige F.C. Donders.

Ervaring

De wetenschap ging zich in de 19de eeuw meer richten op de ervaring als bron van kennis. Daartoe moest er meer worden geëxperimenteerd en op de Utrechtse universiteit kwam er door toedoen van Buys Ballot dan ook een natuurkundig laboratorium voor de studenten. Ook in de medische wetenschap was die ervaringsgerichtheid merkbaar: het snijpracticum (het ontleden van lijken) was erg belangrijk en ook met behulp van preparaten en modellen van glas en was werd de leerstof aanschouwelijker gemaakt.

Nuttig

Aan maatschappelijke zijde veranderde er ook van alles. De wetenschap vormde de drijfveer voor de industrialisatie door uitvindingen en ontdekkingen. Maar de keerzijde van die industriële ontwikkelingen - armoede, arbeidersbuurten met onhygiënische toestanden en ziekten - vroegen ook de aandacht van de wetenschap. De wetenschap raakte in allerlei opzichten meer bij de alledaagse samenleving betrokken, 'vermaatschappelijkte', en geleerden moesten hun ivoren torens verlaten.

Bekijk ook de Canon van de stad Utrecht voor meer informatie over dit onderwerp en andere hoogtepunten uit de geschiedenis van de stad.