Burgerrevolutie in de stad Utrecht

De burgerrevolutie vloeit voort uit de landelijke strijd tussen de orangisten rond stadhouder Willem V en de patriotten: gegoede burgers die meer zeggenschap willen dan de autoritaire stadhouder toestaat. Het is de patriotten te doen om een nieuw stedelijk reglement dat burgers veel meer invloed geeft en het patronagesysteem van de stadhouder – waarbij de stadhouder gunsten verleent in ruil voor trouw - beperkt. Na jarenlange protesten en blokkades van het stadhuis lukt het patriotten om de macht in Utrecht naar zich toe te trekken en het reglement ingevoerd te krijgen. Adriaan van Eijck wordt burgemeester. Hij is ook voorzitter van een nieuw fenomeen: de raad van burgergecommiteerden. Deze raad bestaat uit gekozen burgers die de regenten moet controleren. Een belangrijk moment is de beëdiging van leden van die raad op de Neude.

Moderne media

Het is niet voor niets dat Utrecht voorop loopt in de strijd tegen de orangisten. De Utrechtse patriotten zijn goed georganiseerd en hebben een charismatische leider: Pieter Quint Ondaatje. En ze zetten moderne media in. Ze werven medestanders via pamfletten en door een nieuwsblad: de Post van den Neder-rhijn. Ze doen daarin verslag van succesvolle acties, geïllustreerd met afbeeldingen. Het blad blijkt een succesvol actiemiddel.

Ze hebben ook een vijand tegen wie het goed aanschoppen is: Willem Nicolaas Pesters. Hij voert in de provincie Utrecht namens de stadhouder een corrupt bewind en wordt alom gehaat. Na de machtsgreep wijkt Pesters uit naar Amersfoort, waar de prinsgezinden het op dat moment voor het zeggen hebben en een garnizoen van Willem V is gelegerd. Er ontstaat zo een frontlijn dwars door de provincie Utrecht.

Vrijkorpsen

De Utrechtse patriotten weten wat ze te wachten staat. Ze richten vrijkorpsen op en nemen de verdediging van de stad voortvarend ter hand. Mede daardoor lukt het ze om in mei 1787 bij Vreeswijk een aanval van prinsgezinde troepen af te weren. Op strategische plekken rondom de stad werpen ze schansen op. Opmerkelijk genoeg kiezen ze vaak voor plaatsen waar zo'n 40 jaar later forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie worden gebouwd, zoals in Blauwkapel en langs de Biltsestraatweg. Ze treffen ook voorbereidingen om de stad te beschermen door gebieden onder water te zetten. 

Ze hebben echter geen verweer tegen het Pruisische leger dat de stadhouder te hulp schiet. Dat leger herstelt een paar maanden later de macht van de stadhouder in Utrecht en de rest van Nederland. Ondaatje, Van Eijck en andere patriotten vluchten naar Frankrijk.

De Utrechtse revolutie is zo van korte duur, maar wordt wel gezien als een eerste stap op weg naar democratie. Een stap die veel aandacht krijgt, ook in het buitenland. En het duurt niet lang voordat de patriotten een tweede stap kunnen zetten, als ze hulp krijgen van Franse revolutionairen.

Bronnen

- Historiek, ​Quint Ondaatje en de revolutie van Utrecht (1786), geraadpleegd op 25-03-2025.  
- Oud-Utrecht, Quint Ondaatje en de burgerrevolutie in Utrecht, geraadpleegd op 25-03-2025.​
- Stichtse historische reeks, Geschiedenis van de provincie Utrecht vanaf 1780 (1997), 63-84.
​