Pencak Silat in Zeist

De naam Pencak Silat wordt vaak aangevuld met een stijlnaam afgeleid van een dier of plaats. Pencak Silat wordt soms ook anders genoemd, bijvoorbeeld Poekoelan. Pencak Silat is een krijgskunst die er sierlijk en vloeiend uitziet. Ondanks de sierlijke en soepele bewegingen is het een vechtkunst die doeltreffend en krachtig is. Pencak Silat is een gecombineerde vechtsport, waarbij gebruik wordt gemaakt van slag- en steekwapens, maar ook van open handen, zonder wapens.

Het is trouwens veel meer dan een vechtsport, want het omvat een heel scala aan kennis en tradities. Pencak Silat bestaat officieel uit de volgende vijf onderdelen: de kembang, sierlijk ogende bewegingen die afgeleid zijn van dieren; de djurus, de vechttechnieken; de lanka’s, de gevechtsbewegingen; de boeah, het daadwerkelijke gevecht; de spirituele vorm, dus de filosofie, mystiek en magie afkomstig vanuit de diverse geloofsstromingen en overtuigingen.

Onderdeel van cultuur

‘Pencak Silat bestaat al lang, alleen was het voorheen niet een sport,’ vertelt Alex Blankestijn, Pencak Silat-meester. ‘In de tijd van Nederlands-Indië, dus tijdens de kolonisatie van Indonesië door Nederland, was Pencak Silat al als vechtkunst te vinden. Er waren zelfs mensen die zich erin specialiseerden en ingezet werden in lokale oorlogen of tegen de overheersers. Een soort ninja’s. Het was als cultureel fenomeen een onderdeel van de cultuur, net als Javaanse dansen of het Wajangspel.’

In de eerste helft van de twintigste eeuw organiseerden de beoefenaars van Pencak Silat Setia Hati zich rondom de grondlegger Surio Dewirdjo. Alex Blankestijn: ‘Surio Dewirdjo is in feite de grondlegger van Pencak Silat Setia Hati als vechtsport. Hij reisde de halve Indonesische archipel af om allerlei verschillende stijlen vechtsport te leren. De beste onderdelen heeft hij samengevoegd.’

Volgens de traditie van Pencak Silat was het gebruikelijk dat een leraar (guru) of hoofdleraar (pendekar) een groep leerlingen om zich heen verzamelde om een bepaalde Pencak Silat-stijl over te dragen. Om als leerling te worden opgenomen, moest je een strenge toelating  doorstaan. De guru of pendekar bekeek vooral of je een bepaalde spirit (semangat) had, vechtlust of passie. Hij keek ook naar je houding, je manier van bewegen, je aanleg, talent. In feite net zoals het verschil tussen een recreatieve sportbeoefenaar en een topatleet. De van oorsprong Javaanse vechtkunst waarin veel onderdelen van de Javaanse cultuur verweven waren, was lange tijd gesloten voor mensen van andere afkomst.

Anoman

Eén van de mensen die van jong af geïnteresseerd was in Pencak Silat was Verdi Phefferkorn von Offenbach. Hij werd in 1922 in Bandung in voormalig Nederlands-Indië geboren. Als Indische Nederlander was het niet vanzelfsprekend dat hij als leerling aangenomen werd bij een Pencak Silat-school. Hij moest zich bewijzen. In zijn jonge jaren, voor de Japanse bezetting van Nederlands-Indië kreeg hij de mogelijkheid om Pencak Silat Setia Hati te leren. Eind jaren ’50 is Phefferkorn naar Nederland gekomen, waar hij in 1967 een kleine Pencat Silat-school in Utrecht is begonnen. Al snel richtte hij een tweede school in Zeist op, deze bestaat nog steeds. Dat leidde uiteindelijk tot zeventien scholen door heel Nederland. Hij richtte de stijl Kupulan Pencak Silat Setiah Hati Anoman op, wat zoveel wil zeggen als “Vechtsport toegewijd aan Anoman (of Hanoman)”. (H)anoman is de god van de apen in het Hindoeïsme. Deze god is krachtig, slim, trouw en fungeert als brug tussen het aardse en het hemelse voor de beoefenaars van deze stijl. Ook dient hij als symbool voor een optimale houding en beweging.

‘De heer Phefferkorn is de grondlegger van onze stijl, de pendekar of trainer van een school, maar ook de geestelijk leider. De docenten heten guru, net als bij yoga. Welbeschouwd zitten er ook onderdelen van bewegingsleer in, net als tai chi of yoga. De Setia Hatu Anoman doet niet aan wedstrijden en onze stijl is zowel defensief (verdedigend) als offensief (aanvallend). De leraren zijn niet alleen geschoold in het fysieke, maar ook in het spirituele, mystieke element. Daarin onderscheidt Pencak Silat zich van vechtsporten zoals kickboksen.’

Mystiek en muziek

Alex Blankestijn aarzelt even en vervolgt dan ‘Wel zijn we terughoudend in het lesgeven van mystieke elementen. Enerzijds omdat het tot de Indonesische cultuur behoort en wezensvreemd is aan mensen hier, anderzijds omdat we dit soort kennis niet te gemakkelijk willen delen. Degenen die er werkelijk in geïnteresseerd zijn, moeten er moeite voor doen. Dan hebben we het over kennis van edelstenen, kruiden, meditatie, natuur, magie. Deze dienden vroeger bijvoorbeeld voor het genezen van verwondingen. De oorspronkelijke cultuur op Java was animistisch, wat uitgaat van het feit dat alles bezield is, dat alles leeft. Daarna kwamen religies als het hindoeïsme, boeddhisme en de islam, die samen tot de typische Javaanse cultuur hebben geleid. Die cultuur is erg verhalend en oraal. Via verhalen en rituelen worden de normen en waarden doorgegeven.’

Andere gebieden in Maleisië en Indonesië hebben hun eigen stijlen van Pencak Silat, waarin onderdelen van hun culturen zijn vermengd. Zo zijn de Molukse stijlen van het Silat vermengd met de Tsakalele, de traditionele krijgsdans uit de Molukken waarin dansers met gebruik van een langwerpig schild (salawaku) en kapmes (parang) hun vaardigheid als krijgers tonen. In feite is het een vechtstijl die vermomd is als dans, net als in Brazilië het Capoeira.

Een vast onderdeel van Pencak Silat is muziek. Vooral via ritmische slagen op trommels (kendang) wordt het vechten begeleid, maar ook wel met een trompet (pendjak). Op die manier wordt het contact met de geestenwereld, het hemelse, gelegd. Tegenwoordig wordt daar minder de nadruk op gelegd, maar dient de muziek vooral als opzwepende en meditatieve begeleiding.

Erkenning

Sinds midden jaren ‘70 zijn er pogingen ondernomen om de diverse Pencak Silat en Silat groeperingen te organiseren in een nationale bond. In 2015 is de Nederlandse Pencak Silat Federatie (NPSF) opgericht waarbij momenteel zo'n vijftig organisaties zijn aangesloten. De missie van de NPSF is: Pencak Silat als sport, culturele en martiale kunstvorm een prominente plaats laten innemen binnen krijgskunsten in Nederland. De NPSF is in 2016 erkend door de Europese bond en door de wereldbond Persilat, die nu wereldwijd meer dan vijf miljoen leden heeft. In 2019 is de Nederlandse NPSF ook als lid van de Federatie Oosterse Gevechtssporten (FOG) erkend en hiermee tevens door NOC/NSF. Ook is Pencak Silat in december 2019 door de Unesco uitgeroepen tot Immaterieel Cultureel Erfgoed voor Indonesië en Silat voor Maleisië. In Nederland staan Pencak Silat en Silat sinds juli 2021 op de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland.

De vermenging van vechtsport met traditionele, bijna yoga-achtige onderdelen, zal waarschijnlijk bijgedragen hebben aan de groeiende populariteit in Nederland. Zowel voor kinderen als volwassenen is het een interessante mogelijkheid om de conditie van lichaam en geest te stimuleren.