Levend glas in Leerdam

Eerst werd er nog met de hand geblazen, maar vanaf begin 20ste eeuw werd het meeste productieglas machinaal gemaakt. Voor het fijnere en bijzondere werk waren er nog wel handblazers. Ondertussen was in 1912 P.M. Cochius directeur geworden die een andere koers ging varen. Hij legde het beleid van de fabriek, naast het productieglas, toe op artistiek hoogstaande glasserviezen, die hij door kunstenaars liet ontwerpen. Namen als H.P. Berlage, Piet Zwart, Chris Lebeau, Chris Lanooy, K.H.P. de Bazel en de Amerikaanse architect F.L. Wright hebben ontwerpen gemaakt. Daarmee maakte de fabriek op internationaal niveau naam.

Glaskunstenaars

Tegenwoordig maakt de fabriek Royal Crystal Leerdam geen gebruik meer van glasblazers, alles wordt machinaal vervaardigd. Onder de glasblazers die nog in de fabriek zijn opgeleid, is Marco Lopulalan, meester glasblazer. Hij vertelt: ‘Toen ik het blazen een beetje onder de knie had na zo’n tien jaar, mocht ik voor een grote opdracht duizend kandelaars maken, die Andreas Copier ooit had ontworpen. Dat voelde alsof ik de hoofdprijs gewonnen had! Ik ben er een jaar mee bezig geweest, maar het heeft geen moment verveeld. Dat was een kantelpunt voor mij. Iedere dag was mooi.’

Andries Dirk Copier (1901-1991) heeft zijn hele leven gewerkt bij de glasfabriek en wordt gezien als een van de belangrijkste glaskunstenaars van Nederland. Hoewel hij alleen ontwierp, wist hij wel hoe het werkte met blazen en slijpen. Net zoals Marco Lopulalan: ‘Ik was naast glasblazen ook altijd al geïnteresseerd in het slijpen. Toen ik bij de fabriek in de leer was, heb ik het voor elkaar gekregen om een dag in de week les te krijgen in slijpen, naast vier dagen in glasblazen. Het is leuk werk en het is gewoon goed als je alles zelf kunt doen. Je hebt een passie voor glas of je hebt dat niet.’

Nationaal Glasmuseum

‘De vaas van Frank Lloyd Wright staat hier, interessant is dat hij eigenlijk afgekeurd is door hemzelf. Wat Wright wilde, was technisch gezien niet mogelijk. Hij kende het materiaal niet. Dat was anders met Copier, die kende het materiaal glas door en door. Zijn ontwerpen zijn goed uit te voeren.’ Hélène Besançon, conservator van het Nationaal Glasmuseum, staat naast de vitrine waarin de grote groene vaas prijkt. Het Glasmuseum is gevestigd in de villa’s van de voormalig fabrieksdirecteuren Cochius en Bunge, met elkaar verbonden door twee gesloten loopbruggen, waarin een eindeloze rij vitrinekasten een groot deel van de collectie toont. Deze is afkomstig van de Glasfabriek en bestaat vooral uit modellen.

‘We zijn van plan om deze collectie vanaf 2025 aan te vullen tot een vollediger beeld van de geschiedenis van glas in Nederland ontstaat. Het verhaal van glas en glasblazen in Nederland,’ aldus Hélène. Om eerlijk te zijn, staat er zo veel moois en bijzonders, dat je amper het gevoel krijgt iets te missen. Van puur functionele glazen vazen, serviezen, asbakken en schalen tot abstracte glazen kunstvoorwerpen van moderne glasblazers die de grenzen van de mogelijkheden opzoeken. Zo is er een levensgrote caleidoscoop die je met drie wielen zelf kunt draaien om tot ontelbare fascinerende kleuren en vormen te komen. Met het zonlicht dat af en toe door de ramen schijnt lijken de glazen objecten te bewegen, te leven.

Van middeleeuwse oven tot koken op glas

Glas Leeft! is een manifestatie van glas, over glas, met glas, die jaarlijks in Leerdam plaatsvindt tijdens het tweede weekend (plus vrijdag) van september. In het hele centrum en langs de kade van de Linge wordt glas gemaakt, dat in de lokale galerieën te koop is. ‘Beleving wordt steeds belangrijker. We bouwen elk jaar een middeleeuwse glasoven van steen, gebaseerd op een Romeinse voorbeeld, samen met studenten van de Rietveld Academie. Daar wordt dan ook echt glas mee geblazen. Het is een groot succes!’ vertelt Bart Bruggeman enthousiast. Hij zit, samen met Cees Taal, in het bestuur van de stichting Glas ’22, die Glas Leeft! organiseert.

‘Je moet meegaan met de tijd,’ legt Cees Taal uit. ‘Beurzen zoals vroeger trekken geen mensen meer. Mensen willen meer beleven, het ambacht ook echt zien. Er staat bijvoorbeeld een glaskunstenaar met een mobiele oven. Dat is de Syrische glasblazer Zuheir Alkazzaz, die hier als vluchteling kwam en een begenadigd kunstenaar bleek. We hebben gezorgd dat hij een mobiele oven heeft gekregen. Verder laat Marco Lopulalan samen met zijn neef, meesterkok Ashwin Lopulalan, zien hoe je kookt op vers geblazen glas van 1100 graden Celcius.

Opleiding en ervaring

‘We proberen interesse voor het ambacht van glasblazen te stimuleren door bijvoorbeeld voorlichting te geven op scholen,’ vertelt Bart. Daarvoor nemen we dan ook een mobiele oven mee. Het werkt het beste door het te laten zien.’ Cees vult aan: ‘Het gaat om het avontuur en het ontdekken, dat willen we overdragen. Het is jammer dat je in Nederland geen goede opleiding hebt voor glasblazers, daarvoor moet je naar het Instituut voor Kunst en Ambacht in Mechelen (België). Hier in de Glasblazerij is er dan weer wel een goede mogelijkheid om te oefenen en te experimenteren.’

Ook het Glasmuseum beseft terdege het belang van scholing en ervaring opdoen. Hélène Besançon vertelt: ‘Een project waar we dit jaar voor het eerst mee gestart zijn, is een samenwerking van het Glasmuseum met de Leidse Instrumentmakers School en studenten van de glasafdeling van de Rietveld Academie om ambachtsmensen en ontwerpers bij elkaar te brengen en van elkaar te laten leren. We willen hier zeker mee doorgaan.’

Beleving

In de glasblazerij golft de hitte van de loeiende ovens de bezoekers tegenmoet. Enkele ambachtslieden zijn geconcentreerd bezig, telkens een glasblazer en een assistent, helemaal op elkaar ingespeeld. Het is mooi om te zien hoe met eindeloos geduld een klomp glas steeds meer vorm krijgt door blazen, draaien, knijpen. De ruimte met de ovens waar de glasblazers werken, is afgeschermd met een koord. Publiek is welkom om te kijken, er staat zelfs een tribune. Zo kun je bij wijze van spreken met je neus op het maakproces zitten. Over beleving gesproken. Je kunt je goed voorstellen hoe dit fascinerende materiaal mensen in hun greep krijgt. Wat een fantastisch gevoel moet het zijn om dit ambacht volledig onder de knie te hebben.

‘Het werken met glas is zo bijzonder. Ik ken het door en door, ik adem en denk glas,’ vertelt Marco Lopulalan. ‘Ik doe dit werk al 38 jaar. Vijf jaar geleden ging de glasfabriek failliet en moest ik bedenken hoe ik verder wilde. Glas was het enige dat ik kende. Ik ben doorgegaan als zelfstandig glaskunstenaar. Verschillende galeries verkopen inmiddels mijn werk en ik krijg veel opdrachten van bedrijven en particulieren. Mijn hobby is mijn werk en mijn passie geworden. Ik doe wat ik het liefste doe, het is altijd een feestje. Mijn leermeester Henk Verweij, die ons helaas net ontvallen is, zei ooit: “Glas kun je bedwingen, maar je kunt het niet dwingen.” En zo is het.’