Het verhaal van Mark Hagenaars

Het is een prachtige, zonnige dag als we afspreken bij Fort bij Vechten in Bunnik. Het fort heeft iets weg van een teletubbielandschap: met gras begroeide heuvels die de massieve bunkers aan het zicht onttrekken. Mark Hagenaars staat ons op te wachten. Hij is docent geschiedenis op een middelbare school, filmleraar van het jaar in 2022-Regio Zuid-Holland en bestuurslid van dit museum. Geen toeval dus, deze keuze. "Mijn kinderen wijzen ook wel eens naar een bunker en zeggen: dat is echt iets voor papa."

De Hollandse Waterlinie, opnieuw bekeken

Half onder de grond, in de gewelven van het fort leidt Mark ons naar een wisseltentoonstelling. De expo draait om een weinig bekend schip: de uitlegger. Een platbodem die, bemand door zeesoldaten, in het Rampjaar 1672 een hoofdrol speelde in de verdediging van de Republiek. Het onderzoek erachter is van maritiem-historicus Anne Doedens, die er het boek Zoetwateroorlog aan wijdde.

Het verhaal van de tentoonstelling zet het bekende historische beeld op z'n kop. Iedereen kent de Hollandse Waterlinie als het grote verdedigingswerk dat het westen van het land beschermde toen het Franse leger van Lodewijk XIV optrok. Maar hoe werkte die verdediging in de praktijk? De waterlinie was op sommige plekken niet meer dan 20 centimeter diep, voor een leger geen onneembare hindernis.

Op basis van archiefonderzoek ontdekte Doedens dat honderden kleine schepen de doorslag gaven. Die uitleggers, bemand door mannen van admiraal Michiel de Ruyter, voerden een massale reeks kleine gevechten op rivieren, dijken en in geïnundeerd gebied. Zij gaven de doorslag. “Geschiedenisboeken kunnen dan ook herschreven worden, als nieuw onderzoek andere perspectieven en feiten boven water haalt”, zegt Mark. Dat nieuwe verhaal is een mooie kapstok om de geschiedenis van de Hollandse Waterlinies aan op te hangen tijdens een les.

Geschiedenis als lust en leven

Wie denkt dat het bij de klas ophoudt, heeft het mis. Mark is mede-organisator van de landelijke geschiedenisquiz, maakt hij deel uit van de VGN-Kleio Didactiekcommissie en schrijft mee aan educatief materiaal. Zo ontwikkelde hij lesmateriaal bij de NTR-documentaire ‘Beelden van Piet Hein’. Op YouTube doet hij hetzelfde als in de klas, maar dan voor iedereen. Zijn kanaal Geschiedenis in beweging laat zien hoe hij geschiedenis vertelt: toegankelijk, beeldend en zonder omwegen naar de kern. Hij noemt zichzelf YouTube-docent.

Dichter bij huis was hij vrijwilliger bij Stichting Struikelstenen De Bilt, die Stolpersteine legt ter nagedachtenis aan slachtoffers van de Holocaust. In wat hij doet komt steeds weer hetzelfde principe naar voren: beginnen bij het concrete, het nabije, het menselijke.

Terug in de gewelven staart de tentoonstelling ons aan. Een maquette, kaarten, teksten. Wat ooit een vergeten platbodem was, blijkt de oervorm van de hedendaagse landing craft van de Koninklijke Marine. De expo reist straks door naar het Vestingmuseum in Naarden en Museum Batavialand in Lelystad.

Mark wijst naar een paneel. Dit is het soort verhaal dat hij zijn leerlingen graag wil meegeven: concreet, verrassend en met de boodschap dat de geschiedenis die ze kennen nooit het definitieve verhaal is. De kleine uitlegger als sleutel tot het Rampjaar 1672. Het fort als opening naar de waterlinie. En de waterlinie als begin van een gesprek over wie Nederland eigenlijk verdedigde en hoe.

In april 2026 neemt Mark Hagenaars ons als gasthoofdredacteur mee in zijn kijk op het erfgoed van de provincie Utrecht.