De fruitbomen van Utrecht

In de 5de eeuw na Chr. verlaten de Romeinen ons land. Het kweken van fruit is dan vooral een bezigheid die in de kloostertuinen en op de adellijke bezittingen wordt uitgevoerd. Pas in de Late Middeleeuwen verschijnen er berichten over fruitteelt op boerderijen. In de loop der tijd krijgen de fruitbomen een vaste plek op het boerenbedrijf. Soms in de vorm van enkele fruitbomen op het erf, dan weer in de vorm van uitgestrekte boomgaarden. Het fruit uit deze boomgaarden wordt voor eigen gebruik geteeld. De boeren kiezen voor een gemengde aanplant van appels, peren, kersen en pruimen.

Hoogtijdagen voor de hoogstamfruitteelt

Oude kaarten uit het begin van de 19de eeuw laten zien, dat in grote delen van Nederland praktisch ieder dorp of gehucht omgeven is door een gordel van hoogstamboomgaarden. De landbouwcrisis rond 1900 zorgt ervoor dat veel boeren overstappen van graan naar fruitteelt. De grootste uitbreiding van de hoogstamfruitteelt vindt plaats tussen 1920 en 1930 en bereikt het hoogtepunt rond 1950.

Door toenemende concurrentie daalt de fruitteelt na 1950. De strijd tussen de kwekers richt zich voornamelijk op de prijs, het assortiment, de arbeidsproductiviteit en de laagstamteeltsystemen. Bij het laagstamsysteem zijn de bomen een stuk kleiner, doorgekweekt en leveren ze meer fruit dan bij de hoogstamteeltsystemen. Boeren zien steeds meer toekomst in een specialisatie in de melkvee- en varkenshouderij in plaats van in het kweken van fruit. Vanwege de overschotten aan fruit, voert de Europese Unie in 1960 rooipremies in. De hoogstampercelen worden als eerste gerooid, omdat deze het minst rendabel zijn. De hoogstamfruitboom verdwijnt langzaam uit het landschap.

Terugkeer van de hoogstam

Tegenwoordig is er weer een groeiende belangstelling voor hoogstamfruitboomgaarden. Door aanplant van hoogstambomen wordt het gebied aantrekkelijker voor recreanten. Ook steeds meer particulieren verfraaien hun erf met een ‘huisboomgaardje’. De ecologische waarde van hoogstamfruitbomen is groot. Het is het domein van veel insecten en geliefd als leefomgeving bij verschillende soorten vogels, vleermuizen en knaagdieren.

Hoogstambrigade in de provincie

Om al deze oude en nieuwe boomgaarden goed te kunnen beheren heeft Landschap Erfgoed Utrecht in 2011 een Hoogstambrigade opgezet. De brigade zet zich in voor het behoud van hoogstamfruitbomen in de Kromme Rijnstreek. Door het volgen van een cursus bij Landschap Erfgoed Utrecht hebben de vrijwilligers alles geleerd over aanplanten, snoeien en bemesten van de bomen. Het is natuurlijk heel bijzonder dat zoveel mensen zich vrijwillig willen inzetten voor de hoogstamfruitbomen in het Kromme Rijngebied. Eigenaren en beheerders kunnen hen om advies vragen en het onderhoud door de Hoogstambrigade laten uitvoeren. In het najaar 2014 start Landschap Erfgoed Utrecht in samenwerking met de Vereniging Groen Hart ook met een Hoogstambrigade voor het Groene Hart.

Bronnen 

Burm, P., & Haartsen, A. (2003). Boerenland als natuur; verhalen over historisch beheer van kleine landschapselementen. Utrecht: Matrijs.

Vind je het ook belangrijk dat de hoogstamboomgaarden in de regio behouden blijven? Dan is vrijwilligerswerk bij de Hoogstambrigade Kromme Rijnstreek of Groene Hart wellicht iets voor jou. Samen kunnen we de fraaie hoogstamboomgaarden behouden. Niet alleen cultuurhistorisch waardevol, ook bieden ze veel ruimte aan allerlei dieren en planten.