Een dorpsgezicht in Utrecht: de Croesestraat

De Croeselaan was vroeger de weg naast de Blekersgracht. De weg heeft diverse namen gehad, zoals Filosofenlaan, Eindeloos pad, Geldeloze Pad en Stadslaan, maar uiteindelijk werd het toch Croeselaan, naar de steenbakkersfamilie Croes. Deze vestigde zich in de 18de eeuw op buitenplaats Groenendaal, niet ver van de huidige Jaarbeurs. De pannenbakkerij en enkele arbeiderswoningen hoorden bij de buitenplaats. Toen de steenfabriek verdween kwam bierbrouwerij ‘De Kroes’ (later ‘De Krans’) er van 1868 tot 1942 voor in de plaats. Nadat de Blekersgracht in 1931 was gedempt, werd de Croeselaan een mooie laan met een dubbele rij bomen.

De weg die later Croesestraat werd, was al in 1879 ingetekend in het ‘100-stratenplan’. Een plan van de gemeente om meer grip op de stadsuitbreidingen te krijgen door daarin de breedte en richting van de straten vast te leggen. Het gedeelte straat van de Jutfaseweg tot aan de Amaliadwarsstraat kreeg pas op 14 september 1903 de naam Croesestraat, in 1912 kreeg het deel tot de Croeselaan ook deze naam.

De hekjeswoningen in de Croesestraat

De Croesestraat was toen nog een landelijke weg met wat huizen aan de kant van de Jutfaseweg. Achter de Croesestraat stond lange tijd nog een boerderij (Jutfaseweg 6) van de dames Jurg en Fokker met een boomgaard. De straat veranderde toen F.J. van Beeck Calkoen in 1905 er een aantal huizen liet bouwen. Het verhaal gaat dat Freule F.J. van Beeck Calkoen hiervoor het geld bijeenbracht. De freule was verliefd en verloofd en had, zoals toen gewoon was, een mooie bruidsschat bedongen bij haar vader. Maar vlak voor hun trouwen viel haar aanstaande echtgenoot van de trap en overleed. De freule, overmand door verdriet, besloot iets goeds te doen met haar bruidsschat: ze wilde huizen voor ‘eenvoudige werklieden’ bouwen. Hiervoor werd de Croesestraat gekozen.

De ontwerpopdracht werd gegeven aan Herman van Kloot Meyburg. Deze architect was bekend om zijn voorkeur voor landelijke architectuur, eenvoud en functionaliteit en vond zijn inspiratie in boerderijen. De rijtjes 21-39 en 32-50 van elk 10 woningen lijken in een dorp thuis te horen, met hun karakteristieke vorm, rood-wit-groene luiken, puntdaken met dakkapellen en voortuintjes met ligusterhagen. Omdat dit tuintjes met hekjes waren, werden de woningen ‘hekjeswoningen’ genoemd.

Nog meer hekjeswoningen

De woningen waren erg in trek, de ‘Utrechtse Woning Maatschappij’ besloot in 1912 om soortgelijke hekjeswoningen te laten bouwen op het stuk aan de kant van de Croeselaan (nummers 90-132). De landschapstijl werd hierna echter niet meer volgehouden. In 1918 werd op de hoek van de Vondellaan en de Croesestraat de Dr. De Visserschool gebouwd in de geheel andere Amsterdamse Schoolstijl. In de Croesestraat zorgde een stenen muur voor afscheiding van een aantal gebouwen van de faculteit Pharmacie en Chemie.

De Dr. De Visserschool is inmiddels afgebroken en in de Croesestraat zijn op de plek van de faculteit onder meer 67 eengezinswoningen gebouwd, rekening houdend met de bijzondere uitstraling van de hekjeswoningen. Het achterliggende ‘Vondelparc’ is ontworpen door de wereldberoemde architect Francine Houben. De hekjeswoningen in de Croesestraat staan op de lijst van beschermde stads- en dorpsgezichten.

Bronnen

- Duic.nl (2018, 22 februari). Croesestraat en Vondellaan: Van nostalgie naar nieuwbouw. De Utrechtse Internet Courant.
- Hulzen, A. van. (1980) Utrecht bij gaslicht. Den Haag: Kruseman (tweede druk).
- Vogelzang, F. (ed.), De Utrechtse Wijken: Zuidwest (Utrecht 2004).