Burgerrevolutie en contrarevolutie in de provincie Utrecht

Bij patriotten denk je nu aan rechtsconservatieven, maar eind 18de eeuw ligt dat heel anders. Het zijn burgers die meer inspraak willen, tenminste voor gegoede burgers van mannelijke kunne. Ze zetten zich af tegen de behoudende en corrupte Oranjegezinde bestuurders. In Utrecht richt de weerstand zich vooral tegen provinciebestuurder Willem Nicolaas Pesters.

De patriottische beweging maakt in de jaren 80 een sterke groei door. Ze worden snel invloedrijk. Het voornaamste machtsmiddel zijn vrijkorpsen die in diverse steden in de Heerlijkheid Utrecht worden opgericht. Als het conflict in 1787 uitmondt in een burgeroorlog blijven die een rol spelen: in patriottische legers trekken militairen en burgers samen op.  

Ook zijn de patriotten meester in het gebruik van een nieuw actiemiddel: propaganda. Ze werven medestanders door pamfletten en ook zetten ze een nieuwsblad op: de Post van den Neder-rhijn. Ze doen daarin verslag van succesvolle acties en illustreren die met tekeningen. Dat maakt dat de patriottische zaak in heel de provincie onder de aandacht staat.

Hoe gaat het er in 1787 in de provincie aan toe? We nemen een kijkje bij een aantal Utrechtse steden en onderzoeken de samenhang tussen ontwikkelingen in de verschillende regio’s.

Utrecht

De patriotten nemen in de loop van de jaren 80 de macht over in het gewest Holland. In de Heerlijkheid Utrecht is dat niet geval, maar er ontwikkelt zich wel een belangrijk patriottisch bolwerk: de stad Utrecht. De patriotten hier zijn radicaal en goed georganiseerd. Het leidt in 1786 zelfs tot een revolutie waarbij een groot deel van het stadsbestuur wordt afgezet. De Utrechtse patriotten maken ook werk van de verdediging van de stad, onder andere door voorbereidingen om gebieden rond de stad onder water te kunnen zetten.

Woerden

Een ander patriottisch bolwerk is Woerden, toen nog een Hollandse grensstad. De patriottische burgemeester Dominicus Costerus heeft de macht in de stad overgenomen. Costerus is in 1787 een van de oprichters van het Comité van Defensie. Dit gezamenlijke patriottische defensieleger van Hollandse steden vestigt zijn hoofdkwartier in het kasteel van Woerden en dat is niet voor niets: de stad ligt strategisch ten opzichte van zowel de Hollandse patriottische steden als Utrecht. Het Comité van Defensie schiet Utrecht een aantal keer te hulp.

Amersfoort

Amersfoort is een ander verhaal. De stad kent vooraanstaande patriotten zoals pamflettenschrijver Pieter Pijpers. Veel indruk maakt zijn betoog over de moord op Johan van Oldenbarneveldt en hoe de Oranjes hierin de hand hebben gehad. De patriottische beweging richt ook hier een vrijkorps op, maar die blijkt niet zo sterk als die in Utrecht. Dat biedt Oranjegezinden de kans midden jaren 80 de macht te grijpen. Die positie wordt nog versterkt als de Provinciale Staten na de Utrechtse revolutie in 1786 naar Amersfoort verhuizen.

De stad ligt strategisch ten opzichte van patriottische gebieden en ontwikkelt tot een orangistisch bolwerk. Stadhouder Willem V kan na de patriottische overname in Holland voor regeringszaken niet meer terecht in Den Haag en doet dat een tijdlang vanuit Amersfoort. Hij neemt daar zijn intrek in het Huis met de Paarse Ruiten aan de Zuidsingel, eigendom van bankier en tabakshandelaar Benjamin Cohen.

Zuid-Oost Utrecht en Zeist

Het zuidoosten van de Heerlijkheid Utrecht geeft een gemengd beeld. In Wijk bij Duurstede grijpen patriotten de macht. Hier is de rol van katholieke burgers van belang. Patriotten geven hen veel meer ruimte dan ze hadden in de periode daarvoor. De leider is Christiaan Haentjes, een felle patriot die echter betrapt wordt op geheim contact met een Oranjegezinde edelman. Dat verzwakt zijn positie en daarmee die van Wijk.

In het nabijgelegen Rhenen krijgen de patriotten geen voet aan de grond. De gereformeerde stad is een bolwerk van Oranjegezinden. Een andere Oranjegezinde plaats ten oosten van Utrecht is Zeist. Daar zijn veel kampementen van legereenheden van de stadhouder. In de bossen rond Zeist komen die een aantal keren Utrechtse patriotten tegen.

In het voorjaar van 1787 ontwikkelt de strijd tussen patriotten en Oranjegezinden zich tot een burgeroorlog waarbij ook doden vallen.

Burgeroorlog

Als het echte startpunt voor de burgeroorlog wordt het gevecht bij Vreeswijk gezien. In mei 1787 probeert Willem V met een huurlingenleger Vreeswijk en dus ook de sluis in die plaats te bezetten. Dat zou het voor het patriottische Utrecht nog veel moeilijker maken om gebieden rond de stad onder water te zetten. Bovendien kunnen de stadhouderlijke troepen dan verder naar het westen trekken en Utrecht in de tang nemen.

Om dat allemaal te voorkomen trekt een leger van Utrechtse burgers en soldaten aangevuld met militairen van het Comité van Defensie richting Vreeswijk. Langs de Vaartsche Rijn ter hoogte van de huidige Nieuwegeinse wijk Fokkesteeg stuiten ze op stadhouderlijke troepen. Er ontstaat een vuurgevecht waarbij aan beide zijden doden vallen.

Het lukt de patriotten om het huurlingenleger te verdrijven, een overwinning die breed wordt uitgemeten in de Post van den Neder-rhijn en pamfletten. Daarin wordt ook de heldenbegrafenis van de gesneuvelde patriotten verkondigd. Even zijn de patriotten aan de winnende hand.

Keerpunt

Als keerpunt in de oorlog wordt de aanhouding van Wilhelmina van Pruisen gezien. Als de vrouw van Willem V op 28 juni met veel vertoon naar Den Haag reist houden patriotten haar aan op de grens van Utrecht en Holland en brengen haar naar Goejanverwellesluis. Haar broer Frederik Willem II van Pruisen is diep beledigd en maakt zich op om een leger naar de Nederlanden te sturen.

Van groot belang voor de verdere escalatie is dat Wijk bij Duurstede begin juli zonder slag of stoot door een stadhouderlijk leger wordt ingenomen. Daarmee krijgen de Orangisten de inlaat van de Kromme Rijn in handen. Dat maakt het voor Utrecht moeilijker om gebieden rond de stad onder water te zetten en die inundaties zijn belangrijk voor de verdediging van de stad.

Intussen is de verdediging van de stad Utrecht in handen gekomen van Rijngraaf Frederik van Salm. Hij bedenkt een list om Utrecht beter te verdedigen tegen het in aantocht zijnde Pruisische leger. Patriottische troepen moeten Soestdijk veroveren en daardoor Amersfoort bedreigen. Dat zou de stadhouder dwingen om zich op Amersfoort te concentreren, waardoor de Rijngraaf Wijk bij Duurstede in kan nemen. Daarmee zou de inlaat van de Kromme Rijn weer in handen komen van de patriotten.

Op 26 juli trekt een patriottisch leger op naar Soestdijk, maar door toedoen van schildwacht Christoffel Pullmann mislukt de aanval. Hij wordt gevangen genomen, maar weet toch de wacht van Soestdijk te alarmeren. Het kost Pullmann zijn leven, maar de aanval wordt afgeslagen. Orangisten hebben ook wat opgestoken op propagandagebied: ze meten de heldendaad breed uit. De mislukte aanval is een flinke streep door de rekening van Rijngraaf van Salm.

Einde aan de revolutie

Dezelfde Rijngraaf van Salm geeft in september de verdediging van Utrecht plotseling op. Het is een zeer controversiële beslissing, want ondanks enkele tegenvallers is Utrecht volgens velen nog goed te verdedigen tegen de oprukkende Pruisen. Mogelijk is het opgeven van Utrecht de genadeklap voor de patriottische revolutie geweest, want het duurt niet lang voordat het gezag van de Oranjes hersteld wordt. De patriottische revolutie is – voorlopig- ten einde en veel patriotten vluchten naar Frankrijk.

Bronnen

- Edwin Maes, De patriotse revolutie te Wijk bij Duurstede (1783-1787), Jaarboek Oud-Utrecht, 2007.
- Olaf van Nimwegen, De Nederlandse burgeroorlog (1748 – 1815) (Prometeus 2017).
- Het verhaal van Woerden, Patriottisch hoofdkwartier.
- Archief Eemland, Patriottentijd.
- Canon van Nederland, patriotten en orangisten.
- Canon van Nederland, Wijk en de katholieken.