De Franse tijd in de provincie Utrecht

Een hoofdrol in het veranderingsproces vervullen de patriotten. Ze streven naar meer invloed voor - mannelijke, gegoede - burgers. Voorop loopt de stad Utrecht samen met Hollandse steden zoals Woerden. De patriotten gaan de strijd aan met Orangisten, aanhangers van stadhouder Willem V. Die strijd ontwikkelt zich midden jaren 80 tot een burgeroorlog met de provincie Utrecht als strijdperk. Een Pruisisch leger beslecht echter de strijd ten voordele van de stadhouder. Utrechtse patriotten slaan op de vlucht, veelal naar Frankrijk.

In 1795 valt het Franse leger Nederland binnen met in het kielzog de verdreven patriotten. In de Bataafse Republiek proberen ze alsnog hun idealen te verwezenlijken, waarbij Utrecht weer voorop loopt. De eerste jaren is er veel ruimte voor democratische experimenten. Maar daarna beperken de Fransen die ruimte meer en meer. Ze willen rust in de vazalstaat, zeker nadat Napoleon de macht heeft overgenomen. De provincie Utrecht wordt ook gebruikt om Franse legereenheden te verzamelen. Die bouwen in 1804 in de buurt van Woudenberg een piramide…

Napoleon wil meer vat krijgen op Nederland. Hij roept het Koninkrijk Holland uit en zet zijn broer Lodewijk Napoleon op de troon. Met democratisering is het nu helemaal gedaan. In juli 1807 wordt Utrecht uitgeroepen tot hoofdstad van het jonge koninkrijk. Aan de Wittevrouwenstraat wordt inderhaast een paleis gebouwd. Voor het af is heeft de wispelturige Lodewijk Napoleon echter de wijk genomen naar Amsterdam. Utrecht is hoofdstad af, maar krijgt nog wel de nieuw opgerichte Rijksmunt toegewezen.

Napoleon is niet tevreden. Hij vindt zijn broer te lief voor de Nederlanders. De keizer zet hem af en voegt Nederland toe aan het Franse Rijk. In 1811 inspecteert hij het nieuwe rijksgebied en reist daarbij ook dwars door de provincie Utrecht. Na de moeizame reis worden maatregelen genomen om de wegen te verbeteren. Dat leidt onder andere tot de aanleg van de Amsterdamsestraatweg.

De provincie zucht hoe langer hoe meer onder het harde en inhalige beleid van de keizer. Men is hier dan ook blij als de Fransen in 1813 door een coalitiemacht worden verdreven. In Utrecht en andere plaatsen gaat de machtswissel relatief soepel, maar niet in Woerden. Daar houden de Fransen vreselijk huis. Tijdens de Ramp van Woerden op 24 november vinden 26 burgers de dood. Ondanks het vertrek van de Fransen blijven er tot op de dag van vandaag nog veel sporen uit die tijd zichtbaar.